Terapie genowe zmieniają oblicze współczesnej medycyny. Dzięki nim dzieci z rdzeniowym zanikiem mięśni dostają szansę na życie, a chorzy na hemofilię mogą na pewien czas uwolnić się od dożywotnich zastrzyków. Pierwsze sukcesy budzą ogromną nadzieję, ale też niepokój, bo ingerencja w DNA to nie zwykłe leczenie, lecz zmiana w samych podstawach biologii człowieka. W świecie, gdzie wokół nowych technologii narasta nieufność, pytanie o granice terapii genowych staje się coraz bardziej istotne.
Przez czterdzieści pięć lat obserwował, jak zmienia się oblicze uzależnień w Polsce: od „polskiej heroiny” i ruchu hippisowskiego, poprzez lata intensywnego rozwoju MONAR-u, aż po współczesne nałogi behawioralne. Janusz Koczberski, psycholog, terapeuta i współzałożyciel lubelskich placówek MONAR-u, opowiada, jak wyglądała praca z osobami uzależnionymi wtedy i dziś, oraz dlaczego prawdziwa terapia zaczyna się od odbudowy więzi rodzinnych.
Jakie jest miejsce i rola nauki w życiu współczesnych społeczeństw? Jakie obowiązki spoczywają na instytucjach akademicznych oraz całej wspólnocie naukowej? Okazję do refleksji nad tymi zagadnieniami stanowiła Konferencja Naukowo-Szkoleniowa „Społeczna odpowiedzialność nauki – od idei do działania”, która odbyła się 19 listopada 2025 roku. Wydarzenie było poświęcone zarówno samej idei społecznej odpowiedzialności nauki, jak i jej praktycznej realizacji w codziennej pracy badawczej, klinicznej i dydaktycznej. Szczególne miejsce w programie poświęcone zostało doświadczeniom projektu „MEDpedia – Galeria Medyczna”, realizowanego ze środków programu Społeczna Odpowiedzialność Nauki II.
Miasto jest naszym habitatem, czyli środowiskiem życia, które może sprzyjać zdrowiu albo mu szkodzić. O tym, jak planowanie przestrzeni wpływa na choroby cywilizacyjne, dobrostan psychiczny i codzienne zdrowe nawyki, a także o tym, dlaczego „medycyna habitatu człowieka” zgodnie z tradycją humanistycznej medycyny powinna wrócić do głównego nurtu debaty medycznej, rozmawiamy z Marcinem Skrzypkiem, działaczem społeczno-kulturalny i specjalistą ds. kultury przestrzeni w Ośrodku „Brama Grodzka – Teatr NN” w Lublinie, autorem tekstów o przestrzeni miejskiej na portalu ProjektPulsar.pl i w "Polityce".
Samoleczenie stało się codziennością, leki bez recepty, suplementy i porady „z internetu” są dostępne na wyciągnięcie ręki. Daje nam to poczucie niezależności i kontroli nad zdrowiem. Ale jednocześnie wymaga wiedzy i rozwagi. Dlatego w procesie samoleczenia farmaceuta pełni kluczową rolę, pomaga oddzielić to, co może nam pomóc, od tego, co może zaszkodzić.
Jeszcze do niedawna w powszechnym odbiorze farmaceuta kojarzony był przede wszystkim z osobą, która wydaje leki w aptece. Był to obraz zakorzeniony zarówno w codziennych doświadczeniach pacjentów, jak i w organizacji systemu ochrony zdrowia. Dziś rola farmaceuty stopniowo, ale konsekwentnie się zmienia. Współczesna farmacja obejmuje już nie tylko dystrybucję leków, lecz także zaawansowaną wiedzę kliniczną, pracę z pacjentem, wsparcie lekarzy oraz aktywny udział w procesie terapii. Farmaceuta staje się specjalistą towarzyszącym pacjentowi na różnych etapach leczenia, doradcą, edukatorem, członkiem zespołu terapeutycznego. Warto zatem zatrzymać się na chwilę i przyjrzeć, kim jest farmaceuta XXI wieku oraz jakie kompetencje i odpowiedzialności wiążą się z wykonywaniem tego zawodu dzisiaj.
Profesor Robert Rejdak, kierownik Katedry i Kliniki Okulistyki Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, opowiada o tradycjach polskiej okulistyki, etosie lekarza i innowacjach, które kształtują jej przyszłość. Często mówi się, że oczy są zwierciadłem duszy – dziś wiemy, że są także zwierciadłem zdrowia. Dzięki nowoczesnym technikom obrazowania można w nich dostrzec stan naczyń krwionośnych, procesy metaboliczne i pierwsze objawy chorób ogólnoustrojowych. W oku naprawdę odbija się cały organizm.
Coraz więcej osób traktuje górskie wędrówki jako sposób na poprawę kondycji, zdrowia psychicznego i budowanie odporności. Jednak nawet krótka wyprawa niesie ryzyko kontuzji, odwodnienia czy wychłodzenia. O tym, jak świadomie dobierać sprzęt i jak unikać urazów, rozmawiamy z Anną Śliwą, przewodniczką beskidzką, instruktorką turystyki górskiej i specjalistką od sprzętu trekkingowego, która od lat edukuje turystów w zakresie bezpiecznego poruszania się po górach.
Na przełomie XIX i XX wieku Ebenezer Howard zaproponował ideę miasta-ogrodu. Miały one wyjść na przeciw problemowi zatłoczonych, zanieczyszczonych i chorobotwórczych miast przemysłowych. Chciał tworzyć przestrzeń, w której natura i infrastruktura służą mieszkańcom. Dziś w nowej formie wracamy do tego samego pytania: jak budować miejsca, które wspierają zdrowie? Ścieżki rowerowe, orliki i otwarte boiska to współczesne realizacja tejże idei, narzędzia profilaktyki.
W nowoczesnych systemach ochrony zdrowia w teorii przywykliśmy postrzegać pacjenta jako kluczowy punkt odniesienia, beneficjenta świadczeń. A jednak obok pacjenta „widzialnego” istnieje cała grupa osób, które w praktyce pozostają poza systemem opieki zdrowotnej. Ich doświadczenie choroby, cierpienia czy niepewności nie podlega standaryzacji, klasyfikacji i procedurom.
Od wieków człowiek szukał szczęścia w naturze i wspólnocie – w kręgach ludzi, w cieniu lasu, w prostych gestach bycia razem. Filozofie i religie nadawały temu sens, a dziś współczesna nauka mierzy je i opisuje w swoich badaniach. Niezależnie od epoki i miejsca, u źródeł szczęścia pozostaje to samo: poczucie bliskości i równowagi.
Od menstruacji po menopauzę ciało kobiety było przedmiotem biologii, ale też prawa, religii i medycyny. Historia uczy, że to, co naturalne, zawsze stawało się polityczne. A jednak w pamięci kultur istnieją inne obrazy. Na przykład wśród rdzennych mieszkańców Ameryki kobiety często pełniły rolę strażniczek mądrości i spokoju, żyjąc w bliskości natury i wspólnoty. Dziś, w epoce kryzysów, powraca pytanie, czy możliwy jest powrót do takiej prostoty i siły.
Zanim świat usłyszał o telemedycynie, cyfrowych rejestrach pacjentów i szczepionkach mRNA, zdrowie publiczne rodziło się w walce z epidemiami. W XIX wieku kolejne fale dżumy, ospy prawdziwej, cholery i żółtej febry paraliżowały handel i życie w miastach portowych. Epidemie budziły przerażenie, nie tylko dlatego, że zbierały śmiertelne żniwo, ale też dlatego, że pokazywały bezradność państw wobec niewidzialnego wroga. To właśnie te doświadczenia położyły fundamenty pod rozwój nowoczesnych systemów zdrowia publicznego, z których wyrosły później technologie medycyny cyfrowej i innowacje biologiczne XXI wieku.
Ciało człowieka od zawsze było czymś więcej niż biologiczną materią. Jego historia pokazuje, że jest zbiorem doświadczeń, który można czytać jak tekst; obiekt dyscypliny i nadzoru, badań naukowych. W tej opowieści medycyna spotyka się z kulturą, a technologia z filozofią, tworząc nowe spojrzenie na to, czym naprawdę może być ludzkie ciało.
Pies od wieków towarzyszy człowiekowi, jako wierny przyjaciel i sprzymierzeniec w zdrowieniu. Badania potwierdzają, że kontakt z czworonogiem obniża stres, poprawia nastrój i wspiera rehabilitację. Ale historia tej więzi ma też ciemne strony: psy bywały wykorzystywane w wojnach, brutalnych widowiskach i eksperymentach. To właśnie splot bliskości i okrucieństwa czyni tę relację tak wyjątkową i pełną sprzeczności.
Idea opieki społecznej wyrasta z przekonania, że ryzyko choroby czy starości trzeba dzielić wspólnie. Ubezpieczenia społeczne miały być dowodem solidarności, lecz często są raczej testem cierpliwości, zwłaszcza tych, którzy płacą więcej, niż kiedykolwiek dostaną. Czy jednak możliwe jest stworzenie systemu, który zadowoliłby wszystkich i tych płacących, i tych korzystających?
Dostępność w systemie opieki zdrowotnej to pojęcie znacznie głębsze niż tylko geograficzna bliskość przychodni czy liczba łóżek w szpitalu. W sensie filozoficznym oznacza ona realną możliwość skorzystania z pomocy, wtedy kiedy jest ona najbardziej potrzebna, niezależnie od statusu społecznego, miejsca zamieszkania, wieku czy zasobów finansowych. To kategoria osadzona w etyce sprawiedliwości, troski i godności, a nie tylko w zarządzaniu i logistyce. Dostępność w opiece zdrowotnej można porównać do mostu: im solidniejszy, tym pewniej prowadzi pacjenta ku zdrowiu. Most w opiece zdrowotnej to nie tylko technologia i procedury. To codzienna obecność człowieka przy człowieku. Najczęściej to pielęgniarka lub pielęgniarz budują ten most – cierpliwością, empatią i gotowością, by łączyć chorego z nadzieją na zdrowie
Dawniej lekarz był postrzegany jako centralna i jedyna postać procesu leczenia, a pracę pielęgniarek traktowano jako pomocniczą i często niedocenianą. Dziś coraz częściej dostrzega się, że zdrowie pacjenta zależy od współpracy lekarza, pielęgniarki i szerokiego zespołu specjalistów. Choć zadania są podzielone, a ostateczna odpowiedzialność spoczywa na lekarzu, opieka nad pacjentem wymaga zaangażowania całego zespołu. A pacjent? On patrzy inaczej. Widzi nie tyle procedury, ile twarze ludzi, którzy się nim zajmują. Czuje lęk, ale też nadzieję. Pacjent oczekuje profesjonalizmu, choć równie ważna jest dla niego troska. Nierzadko żywi nadzieję na szybkie, proste rozwiązanie, które pozwoli mu odzyskać zdrowie i poczuć się traktowanym z należnym szacunkiem w systemie opieki zdrowotnej. Tymczasem medycyna rzadko daje proste odpowiedzi.
Czy roboty i sztuczna inteligencja mogą przejąć rolę lekarzy? A jeśli tak — kto odpowiada za błędy? W dobie rewolucji technologicznej medycyna zmienia się szybciej niż kiedykolwiek wcześniej. O tym, dlaczego żadna maszyna nie zastąpi wiedzy, etyki i człowieka, a także o tym, jak nie zgubić pacjenta w cyfrowym świecie.
Przez lata postrzegano otyłość jako efekt lenistwa, słabej woli czy złej diety. Tymczasem to przewlekła, postępująca i nawrotowa choroba, która prowadzi do ponad 200 powikłań – od cukrzycy po depresję. – Nie wolno nam jej ignorować. Mamy leki, mamy narzędzia, mamy wiedzę – podkreśla ekspertka, która obala mity i tłumaczy, dlaczego otyłość trzeba leczyć równie poważnie jak nadciśnienie czy nowotwór. Rozmowa z prof. Beatą Matyjaszek – Matuszek, kierującą Klinicznym Oddziałem Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych USK Nr 4 Uniwersytetu Medycznego w Lublinie.
