Autorka artykułu: Alina Pospischil
Konferencję otwierało wystąpienie dr hab. n. farm. Marioli Drozd, profesor Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, Kierownika Zakładu Nauk Humanistycznych i Medycyny Społecznej Katedry Psychospołecznych Aspektów Medycyny.
- W świecie dynamicznych przemian technologicznych, środowiskowych i społecznych, odpowiedzialność działalności naukowej nie może być traktowana jako idea abstrakcyjna. Przeciwnie – staje się ona wymogiem działania, fundamentem zaufania publicznego oraz warunkiem skutecznego wdrażania wiedzy na rzecz dobra wspólnego. Dotyczy to zarówno etycznego prowadzenia badań, transparentności procesów naukowych, jak i jakości komunikacji ze społeczeństwem. Odpowiedzialność ta obejmuje również kształcenie kolejnych pokoleń badaczy, specjalistów zdolnych mierzyć się z wyzwaniami przyszłości. Dzisiejsza konferencja stwarza przestrzeń do interdyscyplinarnej wymiany myśli oraz dyskusji nad praktycznymi rozwiązaniami, które mogą wzmacniać społeczną misję nauki – mówiła prof. Mariola Drozd.
Dr hab. n. farm. Mariola Drozd, profesor Uniwersytetu Medycznego w Lublinie (fot. Wioletta Mazur)
Koncepcję społecznej odpowiedzialności nauki przedstawiła mgr Renata Birska, Dyrektor Biblioteki Głównej Uniwersytetu Medycznego w Lublinie. Jedno z założeń stanowi, że nauka nie funkcjonuje w próżni, ale jest częścią społeczeństwa. Instytucje naukowe i badacze ponoszą odpowiedzialność za wpływ swoich działań.
- Równie ważne jest to, że jakości nauki nie należy mierzyć liczbą publikacji, ale realnym oddziaływaniem. Chciałam podkreślić, że nie mam tu na myśli realnego oddziaływania publikacji, czyli liczby cytowań czy indeksów Hirscha, ale wyników badań, które w tych publikacjach się znalazły – zaznaczyła mgr Renata Birska.
Dyrektor przytoczyła przepisy, normy prawne i zalecenia dotyczące koncepcji społecznej odpowiedzialności nauki na poziomie globalnym, w tym jeden z najważniejszych dokumentów – opracowany przez ONZ program działań „Agendana rzecz zrównoważonego rozwoju 2030”, oraz krajowym. Wyjaśniła, jak spełnia je Uniwersytet Medyczny w Lublinie. Przytoczyła m.in. ideę otwartego dostępu do wyników badań, wyjaśniła przyczyny wzrostu publikacji naukowych w ostatnich latach oraz powody, dla których odpowiedzialność spoczywa na każdym pojedynczym badaczu.
Mgr Renata Birska, Dyrektor Biblioteki Głównej Uniwersytetu Medycznego w Lublinie (fot. Wioletta Mazur)
Jak zachować rzetelność naukową w epoce dezinformacji - to pytanie znalazło się w tytule drugiej prelekcji, przygotowanej przez dr n. o zdr. Katarzynę Pawlikowską-Łagód, profesor Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, z Zakładu Nauk Humanistycznych i Medycyny Społecznej.
- Nigdy wcześniej nauka nie była tak potrzebna i jednocześnie tak podatna na presję ze strony zmieniającego się świata – świata informacji. Żyjemy w epoce, w której prawda i fałsz toczą codzienną walkę o uwagę odbiorcy. Walka ta rozgrywa się w warunkach, do których nauka nigdy nie była przygotowana – mówiła prof. Katarzyna Pawlikowska-Łagód.
W coraz szybszym świecie, gdzie atrakcyjność treści ma ogromne znaczenie, nauka działa powoli i ostrożnie. Profesor wyjaśniła, jaką rolę w rzeczywistości, w której opinia zyskuje pierwszeństwo nad faktem, a ekspert staje się obiektem oceny emocjonalnej, a nie merytorycznej, odgrywa etyka, a w szukaniu odpowiedzi przez badaczy - krytyczne myślenie i weryfikacja źródeł.
- W świecie dezinformacji nauka wymaga odwagi, by wyjaśnić złożoność, gdy świat domaga się uproszczeń, ale także by powtarzać „to nieprawda” wobec fałszu, który rozchodzi się szybciej niż można go korygować. Naukowiec dziś nie tylko powinien poszukiwać wiedzy, ale także jej strzec. Nauka wymaga także odwagi przyznania się do błędu i rozpoczęcia procesu od nowa – zaznaczyła prelegentka.
Dr n. o zdr. Katarzyna Pawlikowska-Łagód, profesor Uniwersytetu Medycznego w Lublinie (fot. Wioletta Mazur)
- Społeczne oczekiwania wobec naukowców ciągle rosną. Wynika to z faktu, że w większości finansowanie nauki odbywa się ze środków publicznych. Społeczeństwo oczekuje konkretnych wyników, które będą jemu służyły – zauważyła prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Barbara Ślusarska, kierownik Zakładu Pielęgniarstwa Rodzinnego i Geriatrycznego Katedry Zintegrowanej Opieki Pielęgniarskiej.
W prelekcji „Społeczna misja nauki: od odkrycia do odpowiedzialnego działania” prezentując najważniejsze odkrycia naukowe naszej ery, profesor wymieniła także osiągnięcia pielęgniarek: Florence Nightingale i Lindy Aiken, które zrewolucjonizowały sposób myślenia o opiece zdrowotnej i stały się podstawą obecnych polityk zdrowotnych rekomendowanych przez światowe organizacje.
Podkreśliła, że współczesna nauka nie kończy się na tworzeniu wiedzy, lecz obejmuje także świadome i etyczne wykorzystanie jej rezultatów z myślą o dobru społecznym. Naukowiec pełni dziś rolę nie tylko odkrywcy, lecz także uczestnika dialogu społecznego, który przekłada wyniki badań na konkretne rozwiązania – od innowacji w ochronie zdrowia i środowisku, po edukację i kształtowanie postaw obywatelskich. Prof. Barbara Ślusarska zaznaczyła, że nauka wymaga równowagi pomiędzy wolnością badań, a odpowiedzialnością w aspekcie etycznym, prawnym i społecznym.
prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Barbara Ślusarska (fot. Wioletta Mazur)
Temat granic wolności nauki rozwinął Rektor Uniwersytetu Medycznego w Lublinie prof. dr hab. n. med. Wojciech Załuska podczas drugiej sesji konferencji służącej zaprezentowaniu, jak uczelnia realizuje społeczną odpowiedzialność nauki w praktyce.
Podczas wystąpienia zatytułowanego „Nauka między autonomią a zobowiązaniem: czego uczy praktyka kliniczna i zarządzanie uczelnią” przytoczył kluczowe aspekty prawnych granic wolności nauki i ich wpływu na funkcjonowanie zespołów naukowych.
Jako przewodniczący Konferencji Rektorów Akademickich Uczelni Medycznych (KRAUM) przedstawił starania podjęte przez ten organ w celu wprowadzenia zmian w zasadach ewaluacji jakości działalności naukowej.
- Wynikiem tych zmian powinno być powstanie przejrzystego, obiektywnego i odpornego na manipulacje systemu, który w sposób zrównoważony wykorzystywałby zarówno elementy oceny parametrycznej jak i opinie powołanych ekspertów – mówił Rektor, cytując pismo KRAUM skierowane do Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
Temat wykładu - godzenie wolności badań z odpowiedzialnością wobec pacjentów i społeczeństwa - rozwinął na przykładzie własnej praktyki lekarza kierującego Klinicznym Oddziałem Nefrologii, Transplantologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego Nr 4 w Lublinie, kierownika Kliniki Nefrologii UMLub oraz Rektora uczelni. Przedstawił dylematy związane z ustalaniem priorytetów badawczych w realiach systemowych ograniczeń.
Prof. dr hab. n. med. Wojciech Załuska, Rektor Uniwersytetu Medycznego w Lublinie (fot. Wioletta Mazur)
Ważną część konferencji stanowiła prezentacja wyników projektu „MEDpedia – Galeria Medyczna”, przygotowana przez dr n. hum. Agnieszkę Polak, prof. UMLub, oraz dr. Rafała Rutynę. Prof. Polak przypomniała, że geneza projektu wiąże się z inicjatywą Profesora Andrzeja Nestorowicza, który zwrócił uwagę na potrzebę ocalenia cennych świadectw historii medycyny przechowywanych w prywatnych zbiorach i archiwach. Na tej podstawie rozwinięto koncepcję połączenia platformy edukacyjnej z cyfrowymi zasobami Uniwersytetu Medycznego w Lublinie i szpitali klinicznych, i w ten sposób zrodził się portal "MEDstrefa".
Agnieszka Polak podkreśliła w swojej prezentacji, że punktem wyjścia do omówienia wyników projektu „MEDpedia” była refleksja nad pierwotnym znaczeniem pojęcia „klinika” – rozumianego jako praktyka lekarza przy łóżku pacjenta. Analiza tego terminu pozwoliła przypomnieć kluczowe elementy pracy klinicznej: anamnezę, badanie fizykalne, rokowanie i zalecenia. Wskazała również na szczególną rolę wywiadu lekarskiego, który wymaga nie tylko umiejętności komunikacyjnych, lecz także kompetencji humanistycznych, w tym wiedzy socjologiczno-kulturowej niezbędnej do pełniejszego zrozumienia pacjenta i jego sytuacji społecznej. Ten sposób myślenia, jak zaznaczyła, od lat stanowi ważny element działalności Zakładu Nauk Humanistycznych i Medycyny Społecznej Uniwersytetu Medycznego w Lublinie.
Prof. Polak odwołała się także do idei społecznej odpowiedzialności środowiska akademickiego wobec społeczeństwa oraz do tradycji medycyny humanistycznej i działalności lekarzy z lubelskiego Towarzystwa Lekarskiego, którzy łączyli praktykę ambulatoryjno-szpitalną z edukacją higieniczną i pracą u podstaw. Podkreśliła, jak ważna jest dziś potrzeba powrotu do tych tradycji oraz że realizacja tej idei wymaga współpracy w duchu interdyscyplinarności, łączącej wrażliwość humanistyczną z nowoczesną wiedzą kliniczną, zaangażowaniem społecznym i otwartością na dialog z pacjentami oraz lokalnymi wspólnotami.
Podczas swojego wystąpienia prof. Agnieszka Polak opowiedziała o elementach powstałego w ramach projektu portalu wiedzy medycznej ‘MEDstrefa’. Wywiady, filmy, wystawy i galerie przygotowane zostały w taki sposób, by były zrozumiałe zarówno dla profesjonalistów, jak i osób niezwiązanych z medycyną. Podkreśliła, że projekt jest przede wszystkim spotkaniem ludzi i wyraziła wdzięczność za możliwość współpracy w zespole, który stworzył narzędzie mogące odegrać istotną rolę w rozwoju Alma Mater.
- Dlaczego projekt realizuje społeczną odpowiedzialność nauki? Ponieważ jego głównym celem jest stworzenie trwałego i nowoczesnego narzędzia komunikacji między środowiskiem akademickim a społeczeństwem, opartego na rzetelnej wiedzy, otwartym dialogu i budowaniu zaufania do nauki – mówiła prof. Agnieszka Polak.
Dr n. hum. Agnieszka Polak, profesor Uniwersytetu Medycznego w Lublinie (fot. Wioletta Mazur)
- W pewien listopadowy wieczór do mnie, doktora Rafała Rutyny i pani profesor Edyty Kotlińskiej-Hasiec przyszedł pan profesor Andrzej Nestorowicz. Pokazując katalog z różnego rodzaju zdjęciami radzieckich i amerykańskich sprzętów medycznych, opowiadając niezwykle ciekawe historie z życia szpitala, zapytał „panie Rektorze, jakiej pan udzieli odpowiedzi?”. Dzięki Rektorowi profesorowi Wojciechowi Załuska, odpowiedź przybrała zalążek tego, o czym dziś podczas konferencji mówimy – mówił o początkach projektu „MEDpedia” kolejnym prelegent, prof. dr hab. n. med. Kamil Torres, Prorektor ds. Kształcenia i Dydaktyki Uniwersytetu Medycznego w Lublinie.
Profesor zadedykował swój wykład „Partnerstwa i dydaktyka w praktyce: pacjent i student jako współtwórcy” społeczeństwu Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, który w tym roku świętuje 75-lecie istnienia.
Prof. dr hab. n. med. Kamil Torres, Prorektor ds. Kształcenia i Dydaktyki Uniwersytetu Medycznego w Lublinie (fot. Wioletta Mazur)
Podczas kolejnej sesji wydarzenia odbyła się debata akademicka w formule panelu eksperckiego, poświęcona praktycznym aspektom społecznej odpowiedzialności nauki. Dyskusja skupiła się na realnych wyzwaniach związanych z wdrażaniem tej koncepcji w codziennej działalności instytucji naukowych oraz na przykładach dobrych praktyk i rozwiązań, które już funkcjonują w polskich ośrodkach akademickich.
Panelistami byli:
Debatę poprowadziła dr hab. Renata Bogusz, prof. UMLub, specjalistka w dziedzinie zdrowia publicznego i organizacji systemów ochrony zdrowia, od lat zaangażowana w promowanie standardów jakości i transparentności w działalności naukowej.
Od lewej: dr hab. Renata Bogusz, prof. dr hab. Jarosław Sak, dr hab. Piotr Kulicki, prof. KUL, dr Rafał Jakub Pastwa, prof. UMLub, dr hab. Mariusz Gagoś, prof. UMCS (fot. Wioletta Mazur)
Panel rozpoczął się od omówienia praktycznych aspektów wdrażania społecznej odpowiedzialności nauki w codziennej pracy badawczej i dydaktycznej. Paneliści wskazywali, że mimo rosnącej świadomości w zakresie społecznej odpowiedzialności działalności naukowej, nadal istnieją liczne bariery dla działań popularyzujących rzetelną wiedzę.
Eksperci zastanawiali się również nad przyszłością i potrzebą doprecyzowania koncepcji społecznej odpowiedzialności nauki. Zwrócono uwagę, że dynamiczny rozwój technologii – zwłaszcza AI – wymaga nowego spojrzenia na kwestie wartości, odpowiedzialności i przejrzystości badań.
Debata pokazała, że społeczna odpowiedzialność nauki nie jest wyłącznie pojęciem teoretycznym, ale praktycznym narzędziem budowania zaufania społecznego, prowadzenia rzetelnych badań i rozwijania edukacji. Dzięki różnorodności doświadczeń panelistów możliwe było spojrzenie na koncepcję społecznej odpowiedzialności nauki z wielu perspektyw, co wzbogaciło dyskusję i pokazało, że odpowiedzialna nauka powstaje na styku wartości, technologii i codziennej praktyki badawczej.
Projekt „MEDpedia Galeria Medyczna” jest dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Społeczna Odpowiedzialność Nauki II”
Umowa nr POPUL/SP/0093/2023/01.
