Można zastanawiać się nad historią farmacji, nad jej wspólnymi początkami z medycyną, a potem stopniowym oddzieleniem się tych dwóch profesji, które przez wieki podążały równolegle, choć różnymi drogami. Można śledzić kolejne etapy rozwoju polskiego aptekarstwa i doszukiwać się ich wpływu na dzisiejszą praktykę. Jednak tym razem nie o tym będzie mowa. mimo wielowiekowej tradycji wciąż niewiele osób naprawdę wie, kim jest współczesny farmaceuta i jaką rolę odgrywa w procesie leczenia. A to właśnie farmaceuta może realnie wpływać na bezpieczeństwo i skuteczność naszej terapii na co dzień, nie tylko wydając leki, ale także wspierając pacjenta w ich właściwym stosowaniu.
Dzisiejszy farmaceuta, kto to taki? Zgodnie z definicją umieszczoną w długo oczekiwanej przez środowisko farmaceutów ustawie o zawodzie jest to „osoba, która posiada prawo wykonywania zawodu farmaceuty”. Co to znaczy? Brzmi to formalnie i niewiele mówi o rzeczywistej roli. Postaram się więc przybliżyć sylwetkę farmaceuty we współczesnym systemie ochrony zdrowia, jego kompetencje, zadania i odpowiedzialność.
Farmaceuta jest samodzielnym zawodem medycznym. Ustawowe potwierdzenie tej samodzielności oznacza uznanie farmaceuty za specjalistę działającego profesjonalnie na rzecz zdrowia pacjenta. Samodzielność zawodowa to nie tylko prawo do wykonywania określonych czynności, ale również odpowiedzialność za wybór metod pracy, podejmowane decyzje oraz sposób współpracy z innymi podmiotami ochrony zdrowia. Jej bezpośrednią konsekwencją jest obowiązek przestrzegania etyki zawodowej i poszanowania praw pacjenta.
Farmaceuta niejednokrotnie spostrzegany jest przez społeczeństwo, ale także przedstawicieli zawodów medycznych tylko jako dostarczyciel/dystrybutor leków. Zaopatrzenie w produkty lecznicze to jedno z zadań zawodowych. Dla lepszego poznania zawodu farmaceuty chciałabym przytoczyć tutaj jego kwalifikacje i kompetencje, które zdobywa w toku studiów na kierunku farmacja.
W trakcie studiów farmaceuta zdobywa wiedzę z zakresu farmakologii, technologii leków, farmakoterapii, bezpieczeństwa stosowania leków i interakcji oraz umiejętność oceny skuteczności i bezpieczeństwa terapii. Jest przygotowany do pracy zarówno w aptece, szpitalu, jak i w zespole terapeutycznym, wspierając pacjenta i lekarza w podejmowaniu decyzji dotyczących leczenia.
Co istotne, kompetencje farmaceuty nie zamykają się wraz z dyplomem, zawód ten wymaga stałego aktualizowania wiedzy i uczestnictwa w kształceniu ustawicznym. Rozwój terapii, nowe leki, zmieniające się wytyczne i badania kliniczne sprawiają, że farmaceuta uczy się przez całe życie zawodowe.
Farmaceuta wykonuje zawód komunikując się z pacjentem i jego rodziną w atmosferze zaufania i poszanowania, z uwzględnieniem potrzeb pacjenta i jego praw. Dzieli się wiedzą, współpracuje w zespole specjalistów oraz wspiera podejmowanie decyzji terapeutycznych w środowisku, które często jest wielokulturowe i interdyscyplinarne.
Oj dużo tego. Ale co to znaczy? Dzisiejszy absolwent kierunku farmacja, jest więc wszechstronnie przygotowany do pracy od laboratorium badawczego poprzez przemysł, obrót produktami leczniczymi, do pracy z pacjentem w procesie farmakoterapii.
Najczęściej widzimy farmaceutę w aptece lub podczas pobytu w szpitalu. Ale dzisiejsza farmacja wykracza daleko poza samo wydawanie leków. Farmaceuci współpracują z lekarzami i pielęgniarkami, uczestniczą w planowaniu terapii i wspierają pacjenta na każdym etapie leczenia. Dlatego poniżej pokazuję trzy różne obszary ich pracy, trzy role, które razem tworzą pełny obraz opieki farmakoterapeutycznej.
To ten farmaceuta, którego spotykamy najczęściej. Pracuje w aptece ogólnodostępnej, gdzie jest pierwszą osobą, z którą pacjent może porozmawiać o lekach – bez zapisywania się na wizytę i czekania w kolejce. To on tłumaczy, jak prawidłowo stosować leki, sprawdza, czy przyjmowane preparaty nie wchodzą ze sobą w niebezpieczne interakcje, pomaga wybrać bezpieczne leki bez recepty i suplementy, doradza przy typowych problemach (np. bóle, przeziębienia, alergie), wspiera pacjentów przewlekle chorych, np. nadciśnieniowych, cukrzyków, seniorów. Na tym etapie farmaceuta chroni pacjenta przed pomyłkami związanymi ze stosowaniem leków — tymi, które mogą wynikać z braku informacji, niejasnych zaleceń lub po prostu zbyt wielu przyjmowanych preparatów.
Farmaceuta szpitalny pracuje „za kulisami” leczenia szpitalnego, ale jego rola jest kluczowa. To on czuwa nad tym, aby leki stosowane podczas hospitalizacji były dobrane, przygotowane i podane pacjentowi w sposób bezpieczny i zgodny z aktualną wiedzą medyczną. Przygotowuje leki do żył, cytostatyki i terapie wymagające sterylności i precyzji,
kontroluje dawki i sposoby podawania leków w oddziałach. Współpracuje z lekarzami i pielęgniarkami na konsyliach. Monitoruje terapie u pacjentów z wieloma chorobami i wieloma lekami naraz. Analizuje ryzyko działań niepożądanych.
Farmaceuta kliniczny pracuje bezpośrednio w zespole terapeutycznym. Uczestniczy w decyzjach dotyczących leczenia, a jego opinię uwzględnia się tak samo jak opinię innych specjalistów. Analizuje pełną listę leków pacjenta, choroby współistniejące i parametry laboratoryjne. Proponuje zmiany w terapii w czasie rzeczywistym. Pomaga stworzyć plan leczenia dostosowany do wieku, stylu życia i możliwości pacjenta. Edukuje pacjenta przed wypisem ze szpitala. Prowadzi długoterminowe wsparcie ambulatoryjne.
W praktyce wielu ludzi przyjmuje kilka leków jednocześnie. Nie zawsze wie, jak je łączyć, modyfikuje dawki „po samopoczuciu”, dodaje suplementy, zioła lub preparaty bez recepty „na własną rękę”, a zalecenia lekarskie bywają przekazywane szybko, w stresie lub bez możliwości dopytania.
W efekcie pacjent zostaje z terapią sam, między receptą a codziennością. I właśnie w tej przestrzeni farmaceuta jest kluczowy, to on może pomóc uporządkować leczenie, wyjaśnić wątpliwości, ostrzec przed ryzykiem, zaproponować bezpieczne zamiany lub rozwiązania bardziej dopasowane do stylu życia pacjenta.
Problem w tym, że wiele osób nie wie, że może o to poprosić, rola farmaceuty mniej eksponowana niż rola lekarza, systemowo nie znajduje przestrzeni do współpracy.
Nie trzeba znać specjalistycznych słów. Wystarczy jedno z tych zdań:
„Czy mogę zapytać o moje leki? Chciałbym upewnić się, że przyjmuję je prawidłowo.”
„Biorę kilka leków i boję się pomyłki. Czy możemy to razem uporządkować?”
„Czy te leki na pewno można łączyć? Proszę mi to wyjaśnić.”
Farmaceuta jest od tego, by tłumaczyć, nie oceniać. Kiedy warto przyjść do apteki i zapytać, zawsze wtedy, gdy pojawia się wątpliwość, nawet najmniejsza.
Bo taka decyzja może uratować zdrowie na lata.
Ustawa z dnia 10 grudnia 2020 r. o zawodzie farmaceuty. t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 608.
Zimmermann A, Czech M, Drozd M, Fedorowicz O, Owczarek A. Zawód farmaceuty. Komentarz. Wolters Kluwer, Warszawa 2021
Rozporządzenie MNiSW z dnia 26 lipca 2019 r. w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty i ratownika medycznego. Załącznik nr 3. Dz.U. 2019 poz. 1573
