Autorka artykułu: Agnieszka M. Polak
Od VI wieku coraz większą rolę zaczęły odgrywać zakony monastyczne, szczególnie benedyktyni i benedyktynki. W rozdziale 36 Reguły św. Benedykta, spisanej około 540 roku, czytamy: „Chorzy niech będą obsługiwani w klasztorze ponad wszystko i nic nie może być ważniejsze od posługi im, służy się bowiem Chrystusowi rzeczywiście w nich” (Regula Benedicti, rozdz. 36). Dokument ten, obok wskazań dotyczących modlitwy i pracy, zobowiązywał zakonnika do troski o chorych jako podstawowego wyrazu miłości bliźniego. W konsekwencji w klasztorach zaczęły powstawać infirmerie – przyklasztorne izby chorych, gdzie potrzebujący otrzymywali opiekę: zapewniano im czystość i odpoczynek, leki roślinne, pożywienie oraz modlitwę. Mnisi i mniszki pielęgnowali chorych, prowadzili apteki, zbierali i przetwarzali zioła lecznicze, a także prowadzili obserwacje chorób, gromadząc swoje doświadczenie w kompendiach wiedzy. Rozwinęli sieć szpitali w całej Europie, która funkcjonowała praktycznie do XVIII wieku, stając się filarem opieki szpitalnej zarówno w miastach, jak i na terenach wiejskich. Zakony, a później także parafie, zakładały szpitale, przytułki, lazarety, leprozoria i apteki. Ich działalność ograniczały jednak normy religijne i obyczajowe, wynikające z niechęci Kościoła katolickiego do bezpośredniego kontaktu z krwią i ciałem.
W tradycji judeochrześcijańskiej wiele norm dotyczących czystości rytualnej pochodzi ze Starego Testamentu, gdzie krew i wydzieliny ciała postrzegano jako substancje nieczyste (por. Kpł 15; Kpł 17). Kontakt z nimi oddzielał człowieka od sfery sacrum, powodując „zanieczyszczenie rytualne”. Choć chrześcijaństwo zerwało z wieloma przepisami Prawa Mojżeszowego, mentalność dotycząca czystości rytualnej i duchowej przetrwała w kulturze Kościoła, zwłaszcza w odniesieniu do ciała, seksualności i krwi. Wraz z procesem oddzielania duchowieństwa od spraw materialnych, który nasilił się pod koniec IV wieku, ukształtował się obraz kapłana jako czystego, niepokalanego pośrednika między Bogiem a ludźmi. Stało to w sprzeczności z fizyczną posługą wobec chorych. Dyskusje budziło zwłaszcza zadawanie bólu podczas operacji i kontakt z krwią. Niektóre zabiegi chirurgiczne, takie jak kastracja, amputacje czy trepanacje, budziły lęk i nieufność, częściej kojarzone były z praktykami pogańskimi niż z chrześcijańską medycyną miłosierdzia. Pojawiało się też pytanie, czy zakonnicy i księża wykonujący zabiegi chirurgiczne lub mający kontakt z krwią mogli sprawować sakramenty. W konsekwencji św. Tomasz z Akwinu w Summa Theologiae uznał leczenie duszy za nadrzędne wobec leczenia ciała. Od tej pory chirurgia stała się domeną cyrulików i świeckich chirurgów. Choć Kościół z dystansem podchodził do chirurgii i operacji, to w innych obszarach medycyny rola zakonów rosła. Bracia i siostry zakonne stali się opiekunami chorych: prowadzili szpitale, karmili, pielęgnowali i opatrywali rany. Najbardziej znane wspólnoty to bonifratrzy, szarytki, elżbietanki i boromeuszki.
Bonifratrzy
Zakon Szpitalny św. Jana Bożego (Ordo Hospitalarius Sancti Ioannis de Deo), zwany bonifratrami, a potocznie „bratankami”, powstał w 1539 roku w Hiszpanii. Bracia nie sprawowali sakramentów – swoje powołanie realizowali poprzez pracę i opiekę nad chorymi. W klasztorach pełnili funkcje infirmariuszy, pomagali w aptekach, opatrywali rany, karmili i pielęgnowali chorych, a także dbali o porządek i godne warunki życia w infirmeriach.
Na zaproszenie władz kościelnych i magnackich przybyli do Rzeczypospolitej z Włoch w drugiej połowie XVII wieku. Ich pierwsze siedziby powstały w Lublinie (1653), a następnie w Krakowie (1659, sprowadzeni przez bpa Marcina Badeniego), a także w Warszawie, Łodzi i Cieszynie. Ich misją było zakładanie szpitali i aptek. Sprowadzenie zakonników wpisywało się w szerszy nurt katolickiej odnowy w okresie kontrreformacji, kiedy do Polski przybywali również jezuici, teatyni i lazaryści.
Rozbiory, procesy sekularyzacyjne i represje zaborców, a później władz komunistycznych, doprowadziły do likwidacji wielu klasztorów bonifratrów. Po II wojnie światowej większość prowadzonych przez nich ośrodków przejęło państwo. Dopiero w latach 90. XX wieku zakon zaczął się odradzać, prowadząc ponownie placówki medyczne, hospicja, domy pomocy społecznej i apteki.
Dziś bonifratrzy obecni są m.in. w Krakowie (Szpital Zakonu Bonifratrów im. św. Jana Grandego), Katowicach (Centrum Medyczne i Ośrodek Pomocy Osobom Bezdomnym), Łodzi (Poradnia i Apteka Bonifratrów), Warszawie (Centrum Medyczne), Cieszynie (Bonifraterski Ośrodek Zdrowia), a także w Zebrzydowicach i Piaskach-Marysinie (domy opieki).
Bonifratrzy w Lublinie
Do Lublina przybyli w 1653 roku dzięki fundacji biskupa chełmskiego Mikołaja Świrskiego, który już w 1649 nabył ziemie pod klasztor i szpital przy Krakowskim Przedmieściu. Początkowo powstały tam drewniany kościół i zabudowania, które w XVIII wieku zastąpiono murowanymi. W 1819 roku decyzją władz Królestwa Polskiego kompleks został wyburzony, a na tym miejscu urządzono plac musztry. Bonifratrów przeniesiono do kościoła św. Kazimierza, a później do świątyni św. Eliasza, którą przekształcili w Klinikę pw. św. Jana Bożego.
W 1831 roku obiekty przejęły siostry szarytki, lecz bonifratrzy pozostali przy szpitalu aż do 1928 roku, kiedy został on przekazany pod zarząd miejski. Po II wojnie światowej placówkę upaństwowiono, ale bracia jeszcze do lat 50. pełnili w niej posługę duszpasterską i opiekę nad chorymi. Dziś o ich obecności przypomina nazwa Wojewódzkiego Szpitala im. Jana Bożego oraz kaplica i dawne zabudowania klasztorne (ulica Biernackiego).
Szarytki
Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego à Paulo powstało we Francji w 1633 roku z inicjatywy św. Wincentego à Paulo i św. Ludwiki de Marillac. Było to pierwsze „kobiece zgromadzenie czynne bez klauzury”, którego misją była służba ubogim i chorym. Do Polski szarytki przybyły w 1652 roku na prośbę królowej Ludwiki Marii Gonzagi. Trzy pierwsze siostry, Małgorzata Moreau, Magdalena Drugeon i Franciszka Douelle – zatrzymały się w Łowiczu, a następnie przybyły do Warszawy, gdzie rozpoczęły działalność przy kościele Świętego Krzyża.
Szarytki w Lublinie
Fundatorką zgromadzenia w Lublinie była Jadwiga Niemyska. Dzięki jej wsparciu siostry szarytki około 1730 roku założyły szpital św. Łazarza na Podwalu, a następnie przeniosły działalność do dawnego klasztoru karmelitanek przy ul. Staszica, gdzie powstał szpital św. Wincentego à Paulo. Prowadziły go aż do czasu jego upaństwowienia. Szarytki słynęły z oddania i dyscypliny. Opatrywały rany, podawały leki, zmieniały opatrunki, dbały o higienę chorych i przygotowywały im posiłki. Towarzyszyły także umierającym, traktując swoją posługę jako spotkanie z Chrystusem cierpiącym i realizację duchowej misji. Ich codzienna praca była wzorem opieki medycznej opartej na miłości bliźniego, pokorze i skromności. Najdłużej posługiwały w Szpitalu Dziecięcym pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny przy ul. Staszica 11 do 1963 roku.
Elżbietanki
Zgromadzenie Sióstr św. Elżbiety powstało w 1842 roku we Wrocławiu z inicjatywy ks. Franciszka Leopolda Neumanna i bł. Marii Luizy Merkert. Patronką została św. Elżbieta Węgierska – symbol chrześcijańskiego miłosierdzia.
Siostry organizowały opiekę nad dziećmi, osobami starszymi i niepełnosprawnymi. Ich misją było „służenie Chrystusowi w chorych i ubogich”. W czasie wojen pełniły posługę pielęgniarską, a do 1939 roku prowadziły liczne szpitale, przychodnie, apteki i szkoły pielęgniarskie w Polsce – m.in. w Warszawie, Katowicach, Nysie, Poznaniu, Toruniu i Wrocławiu.
Po II wojnie światowej ich placówki upaństwowiono, ale elżbietanki do dziś działają w Trzebnicy, prowadząc m.in. dom opieki i posługę duszpasterską przy bazylice św. Jadwigi.
Boromeuszki
Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia św. Karola Boromeusza powstało we Francji w 1626 roku. Patronem był św. Karol Boromeusz – arcybiskup Mediolanu, opiekun chorych podczas zarazy.
Siostry początkowo pracowały w przytułkach i szpitalach, a z czasem także w nowoczesnych placówkach medycznych. W XIX wieku zgromadzenie pojawiło się w Polsce – we Wrocławiu, Trzebnicy i Poznaniu. Boromeuszki prowadziły szpitale, sierocińce, domy opieki i szkoły pielęgniarskie, kontynuując swoją misję opieki nad chorymi i ubogimi także w XX wieku.
Dzisiejsza medycyna opiera się na nauce, technologii i specjalizacji, ale jej fundamentem wciąż pozostaje troska o drugiego człowieka. Współczesne szpitale, kliniki i ośrodki opieki zdrowotnej nie wzięły się znikąd – ich początki kryją się w przykościelnych infirmeriach i klasztornych aptekach, w cichej pracy mnichów i sióstr, którzy opatrywali rany, karmili i czuwali przy chorych. Dziś, gdy mówimy o nowoczesnych szpitalach i profesjonalnej opiece medycznej, rzadko pamiętamy, że ich korzenie tkwią w ciszy klasztornych murów i w idei miłosierdzia, która w chrześcijaństwie była równie ważna jak modlitwa. To dziedzictwo pozostaje żywe – i przypomina, że żadna technologia nie zastąpi empatii, współczucia i solidarności z cierpiącym człowiekiem.
Historia troski nad chorymi. Między doświadczeniem kobiet a etosem wspólnot
Zakony jako instytucje opieki nad chorymi
Chorzy i ubodzy w centrum wspólnotowej troski
Od lampy do nowoczesnego szpitala. Narodziny świeckiego pielęgniarstwa
Pielęgniarstwo świeckie
Biografia Haliny Marszałek
Prof. Marian Klamut jeden z pionierów akademickiego kształcenia pielęgniarek
Filozoficzna refleksja nad obecnością przy chorym
Dwa zawody – jeden cel. O współpracy lekarzy i pielęgniarek
Historia troski nad chorymi. Między doświadczeniem kobiet a etosem wspólnoty
Zakony jako instytucje opieki nad chorymi
Chorzy i ubodzy w centrum wspólnotowej troski
Reformacja i narodziny świeckiej opieki nad chorymi
Reformacja i narodziny świeckiej opieki nad chorymi
Pielęgniarstwo na ziemiach polskich
Biografia Haliny Marszałek
Prof. Marian Klamut jeden z pionierów akademickiego kształcenia pielęgniarek
Dwa zawody – jeden cel. O współpracy lekarzy i pielęgniarek
