Autorzy tekstu: Jerzy Kaczanowski, Agnieszka M. Polak 

Izby lekarskie powoływano nie tylko po to, by wzmocnić rolę lekarza jako specjalisty i strażnika standardów etycznych, ale również jako element szerszej transformacji ustrojowej, obejmującej zmianę modelu funkcjonowania ochrony zdrowia. Odbudowa samorządu lekarskiego była odpowiedzią na potrzebę większej autonomii zawodowej, możliwości kształtowania zasad wykonywania zawodu oraz ochrony interesów ekonomicznych środowiska lekarskiego, które po latach medycyny uspołecznionej dążyło do redefinicji swojej pozycji.

Historia odradzania się izb lekarskich to zatem nie tylko opowieść o statutach i komisjach, lecz także o sporach, ambicjach i dążeniu do odzyskania wpływu na warunki pracy, etykę zawodu i kształt systemu ochrony zdrowia. To proces, w którym troska o pacjenta i standardy medyczne nakładała się na kwestie autonomii zawodowej, prestiżu i realnych interesów środowiska.

Początki idei: lekarz a odpowiedzialność obywatelska — nieco historii

Pierwsze formy zawodowej organizacji osób zajmujących się leczeniem pojawiły się już w średniowieczu, kiedy w miastach Europy Zachodniej tworzono cechy, kolegia i bractwa mające chronić pacjentów przed nadużyciami oraz zabezpieczać elementarne standardy wykonywania zawodu. Instytucje te nie były jeszcze samorządami w dzisiejszym rozumieniu, lecz stanowiły istotny zaczątek wspólnoty zawodowej, w ramach której kształtowały się zasady dopuszczania do praktyki, kontrola kompetencji oraz odpowiedzialność za jakość leczenia.

Nowoczesna idea samorządu lekarskiego w sensie instytucjonalnym narodziła się jednak dopiero w drugiej połowie XIX wieku, wraz z procesem profesjonalizacji i kodyfikacji zawodu lekarza w Europie. W 1848 roku w Wielkiej Brytanii uchwalono Medical Act, który powołał do życia General Medical Council (GMC), instytucję odpowiedzialną za rejestrację lekarzy i nadzór nad standardami etycznymi.

Wkrótce podobne rozwiązania pojawiły się w Niemczech i Austro-Węgrzech, gdzie w latach 1852–1860 zaczęły działać Ärztekammern, izby lekarskie formalnie uregulowane prawem w poszczególnych krajach niemieckich, a następnie w monarchii habsburskiej. Choć we Francji dyskutowano o potrzebie podobnej instytucji już w XIX wieku, Conseil de l’Ordre des Médecins powstał dopiero po II wojnie światowej, w 1945 roku.

Samorządy lekarskie w Polsce w XIX–XX wieku

Na ziemiach polskich pod zaborami lekarze funkcjonowali w ramach istniejących struktur niemieckich lub austriackich izb lekarskich, szczególnie w Galicji, gdzie działały one od lat 80. XIX wieku. Po odzyskaniu niepodległości samorząd lekarski został powołany ustawą z 1921 roku. Było to rozwiązanie ważne nie tylko administracyjnie, po raz pierwszy przyznano lekarzom realne prawo do samodzielnego definiowania zasad wykonywania zawodu i odpowiedzialności etycznej. Izby stały się miejscem, w którym normy zawodowe kształtowało samo środowisko, a nie państwowa administracja.

Zakładano, że samorząd oparty na zaufaniu i etyce pomoże lepiej chronić pacjentów oraz uporządkować standardy pracy lekarzy. Jednocześnie od początku pojawiały się wątpliwości i krytyczne głosy. Obawiano się, że przekazanie zbyt dużych kompetencji środowisku lekarskiemu może prowadzić do tworzenia zamkniętych, słabo kontrolowanych struktur. W niektórych krajach zwracano uwagę na ryzyko nadmiernego korporacjonizmu, ograniczonej przejrzystości działań czy pobłażliwego traktowania własnych członków. Z podobnymi wyzwaniami mierzyli się również inicjatorzy polskich izb lekarskich w okresie międzywojennym.

Chociaż ustawa z 1921 roku przyznawała lekarzom prawo do samoregulacji, w praktyce państwo niechętnie oddawało realną kontrolę. Ministerstwo Zdrowia i administracja sanitarna często ingerowały w decyzje izb, np. dotyczące dopuszczania lekarzy do zawodu czy postępowań dyscyplinarnych. Rządowi urzędnicy postrzegali samorząd jako potencjalne źródło niezależności i krytyki wobec polityki zdrowotnej państwa. To powodowało napięcia, lekarze czuli, że dostali autonomię „na papierze”, ale nie w praktyce. Kolejnym problem wynikał z faktu, iż Izby lekarskie nie były jednolite. Istniał podział między lekarzami praktykującymi prywatnie (często lepiej sytuowanymi) a lekarzami zatrudnionymi w instytucjach publicznych, którzy mieli niższe zarobki i mniejsze wpływy. Pojawiały się też różnice regionalne między ośrodkami warszawskim, lwowskim, wileńskim i krakowskim. Niektórzy lekarze uważali, że izby skupiają się zbyt mocno na kwestiach prestiżu i dyscypliny, zamiast walczyć o poprawę warunków pracy czy dostępność świadczeń dla ubogich.

Izby lekarskie próbowały łączyć etos zawodowy z misją społeczną, ale nie zawsze im się to udawało. W latach 30. w prasie pojawiały się głosy, że samorząd skupia się na honorze i dyscyplinie, a za mało na problemach zdrowia publicznego, np. walce z gruźlicą, dostępności leczenia na wsi, niedoborze lekarzy w regionach biedniejszych. Niektórzy młodzi lekarze zarzucali izbom „oderwanie od rzeczywistości” i zbyt duży konserwatyzm.

Samorząd lekarski, reaktywowany po odzyskaniu niepodległości w 1921 roku, działał nieprzerwanie do 1950 roku. Wtedy, na mocy ustawy o izbach lekarskich i dentystycznych, władze komunistyczne zlikwidowały izby, uznając je za instytucje „niezgodne z zasadami socjalistycznego systemu zdrowia”. Ich kompetencje przejęło państwo, a lekarze stali się urzędnikami w scentralizowanym systemie opieki zdrowotnej.

Krajowej Rady Lekarskiej i reaktywacji po 1989 r.

Przez kolejne dziesięciolecia idea samorządności, odpowiedzialności lekarzy za własny zawód, zniknęła z życia publicznego. Dopiero na przełomie lat 80. i 90. XX wieku, gdy zmieniał się ustrój państwa, zmieniała się także pozycja lekarza w społeczeństwie. Po dekadach pracy w systemie podporządkowanym administracji państwowej środowisko medyczne otrzymało możliwość powrotu do swoich przedwojennych tradycji.

W tym przełomowym momencie znalazł się Jerzy Kaczanowski, lekarz dentysta, który nie tylko leczył pacjentów, ale też współtworzył fundamenty nowego ładu zawodowego: struktur izb lekarskich w Lublinie i na poziomie ogólnopolskim.

Jego historia to opowieść o człowieku, który pamięta początki stomatologii w Polsce Ludowej, rozwój prywatnej praktyki w czasach, gdy była ona trudna i nieformalna, a także lata, gdy z entuzjazmem i wysiłkiem budowano samorząd lekarski od podstaw, z przekonania, że zawód lekarza (także dentysty) nie może istnieć bez etosu i bez wspólnoty.

Wspomnienia Jerzego Kaczanowskiego są nie tylko osobistą relacją z kilkudziesięciu lat pracy zawodowej, ale też świadectwem pokoleniowym, głosem świadka, uczestnika i współtwórcy transformacji polskiej medycyny, zwłaszcza w obszarze stomatologii i samorządności zawodowej.

Jerzy Kaczanowksi - biografia  

Życie Jerzego Kaczanowskiego od początku toczyło się między dwoma miastami:  Lublinem i Wrocławiem. Urodził się 28 lutego 1939 roku w Lublinie, w rodzinie kupieckiej. Jego dziadkowie, Józef i Aniela Kaczanowscy z domu Chobrzyńska, prowadzili sklep przy ulicy Bramowej, na Rynku Starego Miasta.

9 września 1939 roku rozpoczął się jak każdy inny dzień pracy. Aniela i jej synowa, Stanisława Kaczanowska z domu Dudzisz, otworzyły sklep o poranku. W kamienicy, kilka pięter wyżej, spało sześciomiesięczne dziecko. Nagle nad miastem pojawiły się niemieckie samoloty. Dźwięk syren, świst bomb, krzyk ludzi, wszystko wydarzyło się w jednej chwili.

Józef Kaczanowski, który chwilę wcześniej zszedł do piwnicy po towar, przeżył tylko dlatego, że był pod ziemią. Wydobyto go z gruzów z połamanymi nogami. Jego żona, synowa i dwie klientki zginęły na miejscu. Cztery dni później odbył się pogrzeb ofiar bombardowania. Pochowano je razem w jednej trumnie. 

Wychowaniem Jerzego zajął się dziadek oraz ojciec Tadeusz Kaczanowski. Chłopiec ukończył Liceum im. Jana Zamoyskiego.

W 1969 roku otrzymał dyplom lekarza stomatologa na Akademii Medycznej we Wrocławiu, gdzie rozpoczął pracę zawodową. Przez trzy lata pełnił funkcję Powiatowego Inspektora Stomatologii w Lubinie, w ówczesnym województwie legnickim. W 1982 roku rozpoczął pracę jako chirurg stomatologiczny w Wojewódzkiej Poradni Stomatologicznej mieszczącej się w budynku, w który dziś znajduje się Trybunał Koronny w Lublinie. W związku z tym wcześniej założona praktyka prywatna została przeniesiona do Lublina.

W Lublinie otworzył Niepubliczny Zespół Opieki Stomatologicznej, w którym przyjmował na staże młodych absolwentów stomatologii, m.in. Piotra Kolińskiego, Martę Żak, Agnieszkę Pytlak-Kuropatwę i Marzenę Pucek.

Lekarze Jan Bojarski i Stanisław Dzierżak zaproponowali mu pracę przy tworzeniu Izby Lekarskiej w Lublinie, mieszczącej się przy ulicy Cichej.  Rozpoczęli pionierską pracę nad tworzeniem Izby Lekarskiej: organizowaniem siedziby oraz struktur administracyjnych. Jerzemu Kaczanowskiemu powierzono zadanie stworzenia i prowadzenia Komisji ds. Prywatnych Praktyk. Do współpracy zaprosiłem lekarza pediatrę Piotra Jareckiego. Z czasem został wybrany na członka Naczelnej Izby Lekarskiej, funkcję tę pełnił przez cztery lata. Następnie zaproponowano mu objęcie funkcji członka Naczelnej Rady Lekarskiej jako jednego z siedmiu jej przedstawicieli. Do jego zadań należało nadanie odpowiedniej rangi praktykom prywatnym oraz tworzenie ich ogólnopolskich struktur organizacyjnych.

Bibliografia 

Ustawa z dnia 2 grudnia 1921 r. o Izbach Lekarskich, Dz.U. 1921 nr 109 poz. 770

Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o izbach lekarskich, Dz.U. 1989 nr 30 poz. 158

Antkowiak, P. (2012). Samorząd zawodowy w Polsce, Warszawa–Poznań: Dom Wydawniczy Elipsa.

Zieliński P, Radkowska-Gizelska M. Godność stanu (zawodu) lekarskiego w Polsce – perspektywa historycznoprawna (1918–1991). Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego. 2022;25:1-18.

Biuro Analiz i Dokumentacji. Zawody zaufania publicznego, zawody regulowane oraz wolne zawody. Geneza, funkcjonowanie i aktualne problemy. Opracowania Tematyczne OT-625. Warszawa: Kancelaria Senatu; 2013.