Autorka tekstu: Agnieszka M. Polak
Islam narodził się w pierwszej połowie VII wieku wraz z objawieniem, jakiego miał doznać Mahomet. W kolejnych dekadach Arabowie podbili Bliski Wschód, Afrykę Północną i część Europy. W konsekwencji powstało ogromne imperium, które początkowo opierało się na wojsku i administracji kalifatu, a następnie stało się przestrzenią intensywnej wymiany handlowej i intelektualnej. Obok miast, bibliotek, szkół i warsztatów rzemieślniczych tworzono szpitale (bīmāristany), w których leczono, ale też uczono przyszłych medyków. Powstawały laboratoria alchemików-lekarzy. Określano ich polymathami czyli mędrcami wszechstronnie wykształconymi, uczonymi od wielu rzeczy. To oni zgłębiali naturę metali i próbowali wydobyć z roślin ich ukrytą moc. Antyczne traktaty greckie, rzymskie i indyjskie tłumaczono na język arabski w Domach Mądrości, z których najsłynniejszy powstał w Bagdadzie. Ponieważ islam nie pozwalał na sekcje zwłok, uczeni nie mogli rozwijać anatomii ani fizjologii – skupili się więc na farmakologii, na poznawaniu działania substancji i tworzeniu skutecznych preparatów. Prawo i religia, regulujące kwestie higieny, diety czy życia codziennego, tworzyły ramy, w których medycyna i aptekarstwo rozwijały się jako część większej cywilizacji.
Alembik może być symbolem aptekarstwa średniowiecznego, ponieważ właśnie dzięki destylacji możliwe było uzyskiwanie olejków eterycznych, alkoholi, esencji roślinnych i preparatów leczniczych o bardziej skoncentrowanym działaniu niż proste napary czy odwary. To był przełom w praktyce aptekarskiej: zamiast używać surowych ziół, zaczęto pozyskiwać z nich esencję, w której widziano źródło ich mocy leczniczej. To narzędzie łączy w sobie tradycję alchemii, z praktyką lekarską, skupioną na tworzeniu skutecznych leków. Może on być znakiem przejścia od magii i spekulacji filozoficznej do praktycznej nauki o substancjach.
Pierwsze arabskie apteki były ściśle związane z bīmāristanami, czyli średniowiecznymi szpitalami. W ich murach wyodrębniono pomieszczenia, w których pracowali saydalani, którzy przygotowywali i przechowywali leki, sporządzając je na podstawie recept wystawianych przez lekarzy. W aptekach szpitalnych znajdowały się naczynia ze szkła, ceramiki i metalu, w których trzymano oleje, proszki, maści i ekstrakty. Źródła z Bagdadu wspominają nawet o szczegółowych rejestrach leków i kontroli jakości, mającej zapobiec nadużyciom i fałszerstwom. Od IX wieku zaczęły pojawiać się także apteki miejskie, otwarte dla wszystkich mieszkańców. Pierwsze znane powstały w Bagdadzie, a wkrótce także w Kairze i Damaszku. Były one nadzorowane przez państwo, które pilnowało standardów i czystości.
Model aptekarstwa rozwinięty w świecie islamu przeniknął do Europy głównie za pośrednictwem Sycylii i Hiszpanii (al-Andalus). W ośrodkach takich jak Toledo czy Palermo tłumaczono arabskie traktaty medyczne i botaniczne na łacinę, co umożliwiło ich recepcję w świecie chrześcijańskim. Wiedza ta rozprzestrzeniała się następnie dzięki szlakom handlowym, obejmując kolejne regiony kontynentu. Pośrednią rolę odegrały także krucjaty. To właśnie wtedy w Europie zaczęto oddzielać sztukę sporządzania leków od praktyki lekarskiej. Symbolicznym momentem były Konstytucje Fryderyka II z 1240 roku, pierwszy akt prawny rozdzielający zawód aptekarza od zawodu lekarza. Od tej chwili apteka zaczęła istnieć jako samodzielna instytucja, a nie jedynie część praktyki medycznej czy klasztornego ogrodu.
Przez wiele stuleci jednak to klasztory sprawowały opiekę medyczną w Europie. Pierwszy z nich, Monte Cassino, założył w 529 roku Benedykt z Nursji. Od tego miejsca, położonego na wzgórzu niedaleko Neapolu, zaczęła się historia wspólnot, które z czasem rozprzestrzeniły się po całej Europie. Benedyktyńskie klasztory były nie tylko miejscami modlitwy, ale też ośrodkami wiedzy praktycznej: ogrodnictwa, medycyny i sztuki sporządzania leków. Przy klasztorach powstawały ogrody ziołowe i infirmerie pełniące funkcję szpitali. Były one wydzielone z reszty zabudowań, usytuowane w ciszy, z własnym hortus medicus, w którym rosły między innymi mięta, szałwia, lawenda i piołun. Obok infirmerii tworzono apteki klasztorne, w których przechowywano suszone rośliny, żywice, oleje i maści. Mnisi stosowali upusty krwi, kąpiele i wodne okłady, przygotowywali maści z olejów, żywic i ziół. Sposób odżywiania miał również wymiar medyczny. Reguła św. Benedykta nakazywała prostotę i umiarkowanie: chleb, warzywa, rośliny strączkowe, zioła. Mięso nie spożywano często, dopuszczano je jedynie dla chorych i rekonwalescentów, jako pokarm wzmacniający. W duchu teorii humoralnej dbano o dobór odpowiednich pokarmów: chorzy otrzymywali lekkie wywary, kasze czy mleko, które miały wspierać proces zdrowienia. Benedyktyńska troska o higienę wyróżniała klasztorne infirmerie na tle średniowiecznego świata. Regularne mycie, czysta pościel i świeża woda nie były tylko oznaką porządku, lecz także przejawem miłosierdzia i szacunku dla godności ludzkiego ciała. Gdy w świeckim społeczeństwie czystość bywała zaniedbywana, w klasztorach stanowiła integralny element codziennego życia i opieki nad chorymi. Z biegiem lat klasztory stały się skarbcami wiedzy medycznej. Mnisi kopiowali dawne zielniki i traktaty, dbali o ich zachowanie.
Zakonnicy, którzy sięgali do arabskich traktatów, zgłębiali wiedzę o właściwościach minerałów, rtęci czy arsenu. W tym nurcie wyróżniał się Albert Wielki, dominikanin, który podkreślał praktyczne znaczenie badań przyrodniczych i odrzucał magiczne interpretacje alchemii. Jego uczeń, Tomasz z Akwinu, wyraźniej oddzielał poznanie naukowe od prób transmutacji metali, uznając je za złudne. W podobnym duchu działał Witelon, autor "Perspectivy, traktatu o naturze światła i widzenia", który łączył filozofię, optykę i refleksję nad materią. W XIII wieku zaczęła się więc wyraźna separacja alchemii od nauki, traktowano ją coraz częściej jako wiedzę z pogranicza magii i iluzji.
Wraz z tym procesem i ze zmianami w życiu klasztorów, opieka nad chorymi i przygotowywanie leków zaczęły przenosić się do miast. Sycylia była jednym z pierwszych miejsc, gdzie spotkały się tradycje arabskich aptek i chrześcijańskich klasztorów. Stąd model apteki jako osobnej instytucji rozpowszechnił się w Europie najpierw w południowych Włoszech, następnie w Hiszpanii. Tak narodziły się pierwsze apteki miejskie, które od XIII wieku stały się publicznymi punktami zaopatrzenia w leki i otworzyły nowy rozdział w historii farmacji.
Brzeziński T, red. Historia medycyny. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2021.
Noszczyk W, red. Dzieje medycyny w Polsce. T. 1. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2015.
Polak AM, Karska K, Drozd M. The discovery of medicines: drug testing on humans and the development of medical ethics before the 20th century. Drug Discov Today. 2025;30(8):104418.
Polak A. Ciało ludzkie jako obiekt kultu i badań – historia. In: Pawilkowski J, ed. Ciało ludzkie w badaniach naukowych i praktyce medycznej: ujęcie transdyscyplinarne. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL;
Forbes RJ. A Short History of the Art of Distillation. Leiden: Brill, 1948.
Holmyard EJ. Alchemy. Harmondsworth: Penguin, 1957.
Conrad LI, Neve M, Nutton V, Porter R, Wear A, eds. The Western Medical Tradition: 800 BC to AD 1800. Cambridge: Cambridge University Press; 1995.
Multhauf RP. The Origins of Chemistry. London: Oldbourne, 1966.
Pormann PE, Savage-Smith E. Medieval Islamic Medicine. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2007
The Islamic Roots of the Modern Hospital. AramcoWorld. March 1, 2017. Available at: https://www.aramcoworld.com/articles/2017/the-islamic-roots-of-the-modern-hospital. Accessed September 19, 2025.
Albertus Magnus. Book of Minerals (De mineralibus). Trans. Albertus Magnus, ed. Dorothy Wyckoff. Oxford: Clarendon Press; 1967.
Newman WH, Principe LM. Alchemy Tried in the Fire: Starkey, Boyle, and the Fate of Helmontian Chymistry. Chicago: University of Chicago Press; 2002.
