Autorki tekstu: Halina Marszałek, Agnieszka M. Polak
Halina Marszałek, z domu Demidowicz, według metryki urodziła się 24 lutego 1940 roku w Białej Podlaskiej, lecz w rzeczywistości przyszła na świat w Porosiukach, w domu swojej babci Bronisławy. Była to niewielka wieś w powiecie bialskim, należącym do gminy Biała Podlaska, znajdującym się wówczas pod okupacją niemiecką. Jeszcze we wrześniu 1939 roku, w obliczu nalotów, babcia na pożyczonym wozie przewiozła swoją ciężarną córkę Marię i małą Elżbietę do Porosiuk; ojciec Haliny, Józef Demidowicz, pozostał w mieście, gdzie pracował na lotnisku, będącym również celem bombardowań. W ich konsekwencji, dom rodzinny uległ zniszczeniu chwile po odjeździe kobiet. W Porosiukach Halina spędziła pierwsze czternaście lat życia, dzieciństwo i dorastanie w cieniu wojny oraz w trudnej powojennej rzeczywistości.
Halina Marszałek (druga od lewej) i Daniel Marszałek za nią z uczennicami ostatniego rocznika Zawodowej Szkoły Asystentek Pielęgniarskich w Lublinie. Była to placówka asystentek pielęgniarstwa powołana w 1949 roku, pierwszą dyrektorką była Zuzanna Dumała). Na zdjęciu są obecni także uczestnicy pochodu pierwszomajowego. Zdjęcie wykonano 1 maja 1959 roku w okolicach Ogrodu Saskiego. (Archiwum prywatne Haliny Marszałek, wszelkie prawa zastrzeżone).
W 1954 roku, po ukończeniu szkoły podstawowej w Białej Podlaskiej, Halina rozpoczęła naukę w czteroletnim Technikum Pielęgniarskim w Tarnowie. Była to placówka pionierska jako pierwsza przyjmowała dziewczęta bezpośrednio po szkole podstawowej i kształciła je na dyplomowane pielęgniarki. W powojennej Polsce istniały jedynie szkoły dokształcające asystentki pielęgniarek, brakowało natomiast instytucji zapewniających pełne, średnie wykształcenie zawodowe. Tarnowskie technikum miało więc charakter eksperymentalny i wyznaczało nową ścieżkę edukacyjną w systemie ochrony zdrowia. Idea stworzenia takiej szkoły dojrzewała w warunkach chronicznego niedoboru kadr medycznych i rosnącego zapotrzebowania na personel w odbudowującej się służbie zdrowia. Tarnowskie technikum, które wykształciło dwa roczniki pielęgniarek, stało się dla wielu młodych kobiet drogą do rozwoju zawodowego i społecznego awansu.
Szkoła miała status średniej zawodowej. Przyjmowała dziewczęta bezpośrednio po szkole podstawowej i przez cztery intensywne lata łączyła nauczanie ogólne z profesjonalnym przygotowaniem medycznym. Obok języka polskiego, matematyki i biologii uczono tam anatomii, fizjologii, higieny, farmakologii, pielęgniarstwa klinicznego oraz opieki nad dzieckiem i osobą starszą. Kluczowym elementem były zajęcia praktyczne w szpitalach, przychodniach i ośrodkach zdrowia.
W duchu tamtych czasów kształcenie pielęgniarek traktowano nie tylko jako przygotowanie zawodowe, lecz także jako część szerszego projektu wychowawczego. Absolwentki pełniły rolę opiekunek chorych, a zarazem nauczycielek zdrowotnych w małych miasteczkach i na wsiach. Po ukończeniu nauki otrzymywały tytuł pielęgniarki dyplomowanej i mogły od razu podjąć pracę w systemie publicznej służby zdrowia: w dużych szpitalach wojewódzkich, jak i w prowincjonalnych izbach porodowych. Przez dekady stanowiły fundament polskiej opieki szpitalnej i środowiskowej, często pracując w niezwykle trudnych warunkach, z ogromnym poświęceniem.
Halina Marszałek (z lewej, na zewnętrznej stronie zdjęcia) z siostrą Elżbietą Nowak (na dole, w kuckach) oraz pielęgniarką Lucyną Kozioł (po lewej stronie obok Haliny). Wszystkie mieszkały wspólnie w baraku wybudowanym przez nowopowstały Szpital Pediatryczny (później Instytut Pediatryczny) dla przyjezdnych pielęgniarek. Pokoje znajdowały się przy ul. Staszica 13 w Lublinie. Obok stoją dwie osoby niezidentyfikowane. (Zdjęcie powstało w 1959 roku, archiwum prywatne Haliny Marszałek, wszelkie prawa zastrzeżone).
Technikum Pielęgniarskie w Tarnowie przyciągało uczennice z całego kraju, oferując im stabilną pracę. Nauka trwała cztery lata i łączyła przedmioty ogólnokształcące z solidnym przygotowaniem zawodowym. Już od pierwszych semestrów uczennice zdobywały doświadczenie w szpitalach i przychodniach, co doskonale przygotowywało je do przyszłej działalności.
W latach 1954–1958 Halina Demidowicz (później Marszałek) kształciła się w technikum pielęgniarskim. 1 grudnia 1958 roku rozpoczęła pracę w nowo powstającym Szpitalu Pediatrycznym przy ul. Staszica 11 w Lublinie (późniejszym Instytucie Pediatrycznym), na Oddziale Chirurgicznym „Chirurgia B”. Z tą placówką związana była przez kolejne czternaście lat. Do 30 czerwca 1959 roku pracowała na Oddziale Chirurgii Dziecięcej, gdzie leczono pacjentów od urodzenia do 16. roku życia. Następnie, od 1 lipca 1959 roku, objęła odpowiedzialną funkcję instrumentariuszki na Bloku Operacyjnym.
Był to czas, gdy w szpitalach brakowało dyplomowanych pielęgniarek. Funkcję oddziałowych pełniły pielęgniarki dyplomowane, często bez świadectwa dojrzałości, a znaczną część personelu stanowiły asystentki pielęgniarstwa, rozpoznawalne po czepkach z wąskim czarnym paskiem pionowym (w odróżnieniu od pielęgniarek, których czepki zdobił szeroki pasek poziomy). Nowo powstały Blok Operacyjny wymagał jednak wysoko wykwalifikowanej kadry. Instrumentariuszki musiały być pielęgniarkami dyplomowanymi, posiadającymi świadectwo dojrzałości, a następnie przechodziły intensywne szkolenie praktyczne bezpośrednio na bloku operacyjnym. W kolejnych prowadzono dalej wewnętrzne szkolenia dla przyszłych instrumentariuszek, co sprzyjało kształceniu nowej kadry i podnoszeniu standardów pracy chirurgicznej. Ze względów na zakażenia wewnątrzszpitalne blok operacyjny funkcjonował jako odrębna część szpitala, odseparowana od oddziałów.
Halina Marszałek po prawej z siostrą Elżbietą Nowak. Elżbieta Nowak była też pielęgniarką zatrudnioną w Szpitalu Pediatryczny przy ulicy Staszica 11, później został on przekształcony w Instytut Pediatryczny. Pierwszym dyrektorem szpitala był Jerzy Piechota, a później Profesor Antoni Gębala. Zdjęci zrobione na Placu Litewskim w Lublinie w 1959 roku (Archiwum prywatne Haliny Marszałek, wszelkie prawa zastrzeżone).
W latach 70. i 80. XX wieku dotychczasowe dwuletnie szkoły pielęgniarskie bez wymogu matury przekształcono w dwuletnie szkoły pomaturalne, określane jako medyczne studium zawodowe. Równocześnie technika zastąpiono pięcioletnimi liceami pielęgniarskimi, które przyjmowały kandydatów, również mężczyzn, bezpośrednio po szkole podstawowej. Reforma wpisywała się w proces standaryzacji i centralnego planowania kształcenia kadr medycznych. Jej celem było skrócenie i uproszczenie ścieżki edukacyjnej, tak aby absolwenci mogli szybciej podejmować pracę w szpitalach, przychodniach i zakładach opieki długoterminowej. W efekcie liczba pielęgniarek wzrosła, jednak system ochrony zdrowia nie potrafił w pełni zagospodarować nowej kadry, przez co niedobory personelu wciąż pozostawały dotkliwe. Brakowało również systemu, który umożliwiałby kształcenie nauczycielek przyszłych pielęgniarek oraz systematyczne uzupełnianie kadry pielęgniarskiej, adekwatnie do rozwoju nauk medycznych. Z tego względu podejmowano oddolne inicjatywy środowiska pielęgniarskiego na rzecz utworzenia studiów wyższych dla tego zawodu.
Halina Marszałek (pierwsza z prawej), obok niej dr Teresa Kępska, a następnie pracownice dziekanatu: Anna Puszkar i Teresa Chęć, oraz dr Aniela Płotka, pielęgniarka psychiatryczna. Zdjęcie wykonano w 1978 roku w budynku Wydziału Pielęgniarskiego przy ul. Osterwy w Lublinie. (Archiwum prywatne Haliny Marszałek, wszelkie prawa zastrzeżone).
W 1969 roku w Lublinie powołano 3-letnie Wyższe Studium Pielęgniarstwa, którego założycielem i kierownikiem był prof. Marian Klamut. W 1972 roku, dzięki jego zaangażowaniu, studium przekształcono w 4-letni Wydział Pielęgniarski Akademii Medycznej w Lublinie, a dotychczasowych studentów włączono w jego struktury. Prof. Marian Klamut objął wówczas funkcję pierwszego dziekana i pełnił ją do 1975 roku. W wyniku zmian organizacyjnych w szkolnictwie wyższym, a także nowych zasad obsadzania stanowisk kierowniczych w drodze konkursów, w 1975 roku powołano na dziekana profesora Daniela Chibowskiego.
W 1972 roku Halina Marszałek ukończyła studia ekonomiczne na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej i rozpoczęła pracę w Akademii Medycznej. Początkowo zatrudniona została w Zakładzie Organizacji Ochrony Zdrowia, jednostce nowo utworzonego Wydziału. Wkrótce potem delegowano ją do dziekanatu z zadaniem organizacji studiów magisterskich. Decyzja ta była motywowana brakiem dyplomowanych pielęgniarek przygotowanych do pracy administracyjno-organizacyjnej, co w tamtym czasie stanowiło istotną przeszkodę w funkcjonowaniu Wydziału. Dzięki wykształceniu ekonomicznemu i doświadczeniu, Halina Marszałek odegrała kluczową rolę w tworzeniu struktur dziekanatu oraz rozwijaniu akademickiego kształcenia pielęgniarek.
1 lipca 1980 roku, po przejściu na emeryturę kierowniczki dziekanatu Mieczysławy Wilczek, Halina Marszałek objęła to stanowisko. Decyzję podjął dziekan prof. Daniel Chibowski, podkreślając jej przygotowanie merytoryczne i wykształcenie wyższe. Od tego momentu kierowała dziekanatem Wydziału Pielęgniarskiego do 30 grudnia 2000 roku. Praca Haliny Marszałek miała charakter organizacyjno-administracyjny, ale była ściśle związana z rozwojem Wydziału i kształceniem pielęgniarek, współpracowała z władzami Akademii Medycznej, kadrą naukową i studentami, czynnie uczestnicząc w budowie akademickiego zaplecza pielęgniarstwa w Lublinie.
Halina Marszałek w roli kierownika dziekanatu. Od 1990 roku Wydział Pielęgniarski został przeniesiony do gmachu przy al. Racławickich 1 w Lublinie, gdzie obecnie mieści się także rektorat uczelni. Zdjęcie wykonane w połowie lat 90. XX wieku (Archiwum prywatne Haliny Marszałek, wszelkie prawa zastrzeżone).
Halina Marszałek (druga od lewej). Na zdjęciu także: dr Irena Wrońska, wówczas Kierownik Wydziału Pedagogiki (później prof. dr hab.), dr Jolanta Górajek, Kierownik Zakładu Organizacji Ochrony Zdrowia, dr Andrzej Niedzielski, ówczesny dyrektor Akademii Medycznej (później prof. dr hab.), dr Teresa Kępska – Kierownik Studiów Zaocznych na Wydziale Pielęgniarskim, oraz dr Zofia Kawczyńska-Butrym, socjolog (później prof. dr hab., UMCS), Zdzisław Szkodziak pełnił funkcję wicedyrektora ds. administracyjnych w Akademii Medycznej.Zdjęcie wykonano w 1998 roku. (Archiwum prywatne Haliny Marszałek, wszelkie prawa zastrzeżone).
Biografia Haliny Marszałek to opowieść o losach całego pokolenia kobiet, które po II wojnie światowej budowały fundament polskiego pielęgniarstwa. Rozpoczynały swoją drogę w realiach powojennej biedy i dramatycznych braków kadrowych, a przez kolejne dekady pracowały w szpitalach, przychodniach i szkołach medycznych w niezwykle trudnych warunkach. Stopniowo przełamywały stereotypy i walczyły o prawo pielęgniarek do wyższego wykształcenia. Jej życie ukazuje, jak wielką rolę odegrały pielęgniarki w rozwoju polskiej medycyny, nie tylko w tworzeniu standardów opieki nad pacjentem, lecz także w edukacji, organizacji i instytucjonalnym kształtowaniu zawodu. To właśnie lubelskie inicjatywy w zakresie studiów pielęgniarskich stały się inspiracją dla ośrodków akademickich w Krakowie, Wrocławiu i innych miastach, które zaczęły powstawać po 1981 roku.
J. Kaniewska-Iżycka: Rozwój pielęgniarstwa w Polsce do roku 1950. (Cz. I.) Centrum Metodyczne Doskonalenia Nauczycieli i Średniego Szkolnictwa Medycznego, Warszawa 1987
B. Brodecka: W Europie i w Polsce. Rozwój kształcenia pielęgniarek. Magazyn Pielęgniarki i Położnej 2007,
H. Matoga: Zgromadzenie ss. Miłosierdzia św. Wincentego à Paula a krakowskie pielęgniarstwo (do połowy XX w.). [w:] Zawód pielęgniarki na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, (red.) B. Urbanek. Makmed, Warszawa 2008
Urbanek B. Zmaganie o profesję w XIX i XX wieku (do roku 1963). W: Urbanek B, red. Zawód pielęgniarki na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Wyd. Makmed, Warszawa; 2008
Persa J. T. Władza PRL a środowiska zawodowe w świetle dokumentów Archiwum Akt Nowych. W: Urbanek B, red. Zawód pielęgniarki na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Wyd. Makmed, Warszawa; 2008
Fetlińska J. Kształtowanie się wyższego szkolnictwa pielęgniarskiego. W: Urbanek B, red. Zawód pielęgniarki na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Wyd. Makmed, Warszawa; 2008
Szkoła Policealna – Medyczne Studium Zawodowe im. Stanisława Liebharta. (n.d.). O nas. Retrieved July 14, 2025, from https://msz.lublin.pl/o-szkole/
Ciechaniewicz W. (red.) Pielęgniarstwo. Ćwiczenia. Podręcznik dla studiów medycznych. t. 1, wyd. III. Warszawa: PZWL; 2007.
A. Maksymowicz: Zagadnienia zawodowe pielęgniarstwa na tle historycznym. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1977
K. Zahradniczek: Wprowadzenie do pielęgniarstwa. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1995
T. Słosorz Kształcenie zawodowe pielęgniarek w ujęciu historycznym. Polski Przegląd Nauk o Zdrowiu. 2014;(4)41.
Artykuł opracowała dr n. hum. Agnieszka M. Polak na podstawie wywiadu z Haliną Marszałek.
Historia troski nad chorymi. Między doświadczeniem kobiet a etosem wspólnot
Zakony jako instytucje opieki nad chorymi
Od lampy do nowoczesnego szpitala. Narodziny świeckiego pielęgniarstwa
Prof. Marian Klamut jeden z pionierów akademickiego kształcenia pielęgniarek
