Artykuł w trakcie opracowania
Pierwsze dowody wykonywania trepanacji czaszki datowane są na około 7000 lat p.n.e. Znaczenie i cel tych zabiegów nie są w pełni jasne. Mogły mieć znaczenie magiczne (na przykład wypędzania „złych duchów”), rytualne, ale też i lecznicze w przypadku urazów głowy, padaczki, czy też migreny.
Grafika wygenerowana przy pomocy narzędzi AI
W drugiej połowie XIX wieku nastąpił rozwój chirurgii mózgu i układu nerwowego. W tym czasie Victor Horsley, Harvey Cushing czy Paul Broca stworzyli fundamenty tej dyscypliny. Prowadzili badania nad funkcją mózgu, przeprowadzali pionierskie operacje guzów, wprowadzali aseptyczne techniki i mapowanie struktur mózgowych. Rozwój tej specjalności nabrał dynamiki dzięki postępom w zakresie diagnostyki obrazowej, anestezjologii, aseptyki i technik operacyjnych. Równolegle znacząco poszerzyła się wiedza neuroanatomiczna i neurofizjologiczna, co pozwoliło lepiej zrozumieć funkcjonowanie mózgu i układu nerwowego.
Za ojca nowoczesnej neurochirurgii uchodzi amerykański chirurg Harvey Cushing (1869–1939), który w pierwszych dekadach XX wieku opracował nowoczesne zasady i techniki operacji mózgu, hemostazy i podniósł standardy bezpieczeństwa zabiegów neurochirurgicznych. Jego prace położyły fundament pod rozwój neurochirurgii jako samodzielnej specjalizacji .
Równolegle rozwijały się techniki obrazowania. Wprowadzenie pneumencelografii (Dandy, 1919), angiografii mózgowej (Moniz, 1927), a w drugiej połowie XX wieku tomografii komputerowej (CT), rezonansu magnetycznego (MRI) oraz neuronawigacji zrewolucjonizowało możliwości diagnostyczne i terapeutyczne w neurochirurgii.
W drugiej połowie XX wieku neurochirurgia wyodrębniła się jako samodzielna specjalność, obejmując wyspecjalizowane działy: neurochirurgię naczyniową, neuroonkologię, neurochirurgię urazową, neurochirurgię kręgosłupa, neurochirurgię funkcjonalną (leczenie choroby Parkinsona, ruchów mimowolnych, padaczki) oraz neurochirurgię dziecięcą.
Współcześnie neurochirurgia korzysta z najnowszych technologii, takich jak operacje pod kontrolą neuronawigacji, chirurgia endoskopowa, techniki minimalnie inwazyjne, a także zastosowania robotyki i sztucznej inteligencji. Dziedzina ta korzysta z osiągnięć chirurgii, neurologii, onkologii, genetyki oraz inżynierii biomedycznej.
Pionierem polskiej neurochirurgii jest profesor Jerzy Choróbski (1900-1972). W latach 20. XX wieku szkolił się w ośrodkach zagranicznych we Francji, Szwajcarii, Kanadzie, Wielkiej Brytanii, Niemczech i Stanach Zjednoczonych. Zdobyte doświadczenia wykorzystywał po powrocie do kraju, organizując pracę kliniczną i szkoląc młodszych lekarzy. Wprowadzał nowoczesne metody leczenia. W 1935 roku utworzył pierwszy oddział neurochirurgiczny w Szpitalu Dzieciątka Jezus w Warszawie. Rok 1935 znajduje potwierdzenie w źródłach jako moment formalnego utworzenia specjalistycznego oddziału neurochirurgicznego kierowanego przez Choróbskiego. W 1947 roku założył pierwszą w Polsce klinikę neurochirurgiczną przy Uniwersytecie Warszawskim.
Operacja neurochirurgiczna w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym Nr 4 w Lublinie (fot. Łukasz Głaczkowski)
W 1946 roku utworzono Oddział Neurochirurgii przy Klinice Neurologiczno-Psychiatrycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego kierownikiem został profesor Adam Kunicki (1903–1989). Wykształcony w Krakowie, zdobywał doświadczenie m.in. w Paryżu pod kierunkiem Clovisa Vincenta, czołowego francuskiego neurochirurga. W latach 30. XX wieku przeprowadzał operacje neurochirurgiczne w Łodzi, a po wojnie zorganizował w Krakowie jeden z pierwszych ośrodków neurochirurgicznych w kraju. Dzięki stażom i szkoleniom w Kanadzie, USA, Wielkiej Brytanii i ZSRR wdrażał nowoczesne techniki leczenia i rozbudował zaplecze diagnostyczne. Stworzony przez niego ośrodek należał przez dekady do najważniejszych w kraju. Kolejne ośrodki powstawały w Lublinie (1950), Łodzi (1951), Poznaniu (1952), Gdańsku (1953), we Wrocławiu (1954).
Polscy neurochirurdzy szybko włączyli się w nurt światowych badań i praktyk, a od lat 70. XX wieku rozwijano nowoczesne techniki leczenia tętniaków, guzów podstawy czaszki, urazów mózgu i zaburzeń ruchowych.
Jedną z kluczowych postaci w rozwoju polskiej neurochirurgii w ostatnich dekadach jest prof. Tomasz Trojanowski, który znacząco przyczynił się do rozwoju neurochirurgii naczyniowej i onkologicznej oraz budowania pozycji polskiego środowiska neurochirurgicznego na arenie międzynarodowej. Jego wkład w rozwój standardów szkolenia, współpracy międzynarodowej oraz popularyzacji neurochirurgii funkcjonalnej i etycznej refleksji nad praktyką kliniczną pozostaje istotnym elementem współczesnego obrazu tej specjalności w Polsce.
Prof. dr hab. n. med. Tomasz Trojanowski (fot. screen z filmu "60 wspomnień na 60-lecie" wykonanego przez UMLub)
Autorka artykułu: dr n. hum. Agnieszka Polak, prof. Uniwersytetu Medycznego w Lublinie
